Omdat er iets is en niet niets

Een artikel van Erik Hoogcarspel over de filosoof Arthur Schopenhauer in het Boeddhistisch Dagblad brengt Taigu tot het schrijven van een essay. Hebben wij niet behoefte aan een kritischer studie van boeddhistische doctrines om de beoefening naar een hoger peil te brengen?

Lees “Omdat er iets is en niet niets” verder

Varia

De weg van de leider is een coproductie van de Nederlandse managementdeskundige Laurens van den Muyzenberg en de Dalai Lama. Het gaat over de keuzes die leiders in ondernemingen moeten maken. Een pleidooi voor wijsheid en voor rechtvaardigheid die de belangen van alle betrokkenen meeweegt in het besluitvormingsproces.

How to be Sick door Toni Bernhard is het verhaal van een Amerikaanse professor in de rechtsgeleerdheid die moest omschakelen door chronische ziekte. In het boek biedt zij een keur aan praktische hulpmiddelen voor chronisch zieken, ontleend aan verschillende boeddhistische stromingen. Het boek van Bernhard heb ik elders op deze site besproken.

De smaak van stilte door Bieke Vandekerckhove is een ander boek van een chronische patiënt. Onder de dreiging van een in potentie fatale spierziekte vindt ze rust in zenbeoefening. Haar boek is een collectie van diep doorleefde contemplaties. Haar boek heb ik eveneens elders op deze site besproken. Inmiddels is de auteur aan haar ziekte overleden.

De filosoof en psychiater Karl Jaspers (1883-1969), gaat in een vergelijkende studie over vier belangrijke spirituele figuren uit de wereldgeschiedenis ook in op de betekenis van de Boeddha. In het hoofdstuk over de Boeddha in zijn boek Socrates, Boeddha, Confucius, Jezus beschrijft de boeddhaweg treffend: onderweg weet je nooit precies waar je bent, je kunt dit zelf ook niet weten, alleen retrospectief kun je enigszins je ontwikkeling naar meer inzicht en wijsheid beoordelen.

Transpersoonlijke ontwikkeling door de psychiater Roberto Assagioli, de vader van de psychosynthese, gaat eveneens uitvoerig in op de Boeddha. Assagioli heeft dezelfde belangstelling voor spiritualiteit en mystiek als zijn tijd- en vakgenoot Carl Gustav Jung (zie onder Zen – algemeen). In Transpersoonlijke ontwikkeling zet hij uiteen hoe de verlichtingsweg van de Boeddha één van de verschillende wegen is die alle naar een gemeenschappelijk domein van spiritueel inzicht voeren.

Ga terug naar Taoïsme | Ga verder naar Nuttige Links

Taoïsme

China -Tao te tjingDe Tao te tsjing, het boek over de Tao en zijn deugd, is een klassieker in de Chinese wijsheidstraditie. Het wordt toegeschreven aan Lao-tse, een tijdgenoot van de Boeddha, al is zijn persoon in nevelen gehuld en mogelijk een fictief karakter. De Tao te tsing debiteert zijn wijsheden veelal in paradoxen die verwijzen naar een onuitsprekelijke en niet als zodanig benoembare harmonie van al het zijnde (de Tao). Zen, ontstaan in China, ontleent mede aan de invloed van de geest van de Tao een aantal van zijn wezenstrekken, zoals een voorliefde voor de paradox en de nadruk op het onuitsprekelijke van de diepste ervaring. De vroegste zenmeesters hadden het ook over het ervaren van de Tao, zoals Hui-neng in zijn Platformsutra (zie hiervóór in de rubriek Zen – algemeen). Sommigen vinden zen een vorm van taoïsme in een boeddhistisch jasje, al dan niet met de connotatie dat zen geleidelijk de kracht van zijn oorsprong is gaan vertroebelen. Zo bijvoorbeeld Ray Grigg in zijn boek The Tao of Zen, dat echter wat geforceerd aandoet. Wat makkelijk vergeten wordt is dat zen bij zijn ontstaan en in zijn latere geschiedenis heel verschillende culturele invloeden heeft geabsorbeerd. In dat opzicht is Alan Watts heel wat nauwkeuriger wanneer hij in The Way of Zen (zie hiervóór in de rubriek Zen – algemeen) schetst hoe het Chinees met zijn fundamenteel verschillende werkelijkheidsopvatting en taaleigen een stempel heeft gedrukt op zen.

De Zhuang Zi is een compilatie van wat je het best kunt omschrijven als Chinese sprookjes: verhalen met een allegorische betekenis bevolkt door allegorische figuren met vreemde namen. Het is de literaire tegenhanger van de meer filosofische Tao te tsjing. Er bestaat een prachtige Nederlandse vertaling door Kristofer Schipper over wie meer hieronder.

Tao, de levende religie van China is geschreven door Kristofer Schipper, die zich niet alleen als geleerde heeft verdiept in de wereld van de Tao, maar die ook in Taiwan een opleiding tot taoïstisch priester heeft afgerond. Een echte ervaringsdeskundige dus. Bij de Boeddhistische Omroep zag ik een keer een interview met hem waarin hij zich oprecht verbaasd toonde over de vraag of de mens de wereld niet onherstelbare schade toebrengt met de uitputting van natuurlijke hulpbronnen en het broeikaseffect. “De Tao redt zich wel,” merkte hij droogjes op op een wijze die getuigt van diep vertrouwen in de balansherstellende werking van de oerharmonie der dingen. In zijn boek gaat hij met veel detail in op alle facetten van het taoïsme, zoals zijn oorsprong in de Chinese natuurreligie, de rituelen, de doctrinaire fundamenten, de levenshouding, de meditatietechnieken, het latere filosofische systeem en de verhouding tot het confucianisme. Ook zen passeert de revue. Ik ben, zoals gezegd, niet overtuigd door de de gekunstelde schematiek van Grigg’s The Tao of Zen (zie hierboven), maar wanneer je Schippers boek leest dan zie je wel hoe het boeddhisme het naturalisme van het taoïsme heeft omgebogen tot een meer ethisch-normatieve oriëntatie. Ten tijde van de eerste kennismaking met het boeddhisme was de communis opinio in China dat deze uit India afkomstige leer een inferieure vorm van taoïsme was. Af en toe moet je de inspiratie van de Tao even aanroepen om de oorspronkelijke geest van zen in al zijn tintelende frisheid los te maken uit de overwoekering van het boeddhisme. Het is een kwestie van balans brengen in de bipolaire dynamiek die het samenleven van zen en boeddhisme ‘onder één dak’ kenmerkt.

Ga terug naar Meer boeddhisme | Ga verder naar Varia

Meer boeddhisme

Pali Canon 2 - canon in het NederlandsDe Pali Canon bestaat uit de leerredes van de historische Boeddha en is beschikbaar in een meerdelige Nederlandse vertaling, bij elkaar een dikke halve meter aan boeken. In feite gaat het om de leerredes zoals die na enkele honderden jaren mondelinge overlevering en een boeddhistisch concilie zijn vastgelegd. De canon wordt beschouwd als de oudste bron van de woorden van de Boeddha. Voor wie op zoek is naar een handzame samenvatting is het boek Aldus sprak de Boeddha handig. Uit de vele duizenden pagina’s van de canon zetten de Nederlandse vertalers, Jan de Breet en Rob Janssen, hierin de voornaamste passages op een rijtje.

BoeddhismeBoeddhisme onder redactie van Kevin Trainor is een eendelige populair-wetenschappelijke encyclopedie. Rijk geïllustreerd documenteert het boek in beknopte vorm verleden en heden van het boeddhisme in al zijn verscheidenheid. Een tabel met tijdlijnen achterin maakt inzichtelijk wat wanneer in welk land gebeurde. Een handig naslagwerk. Ik kocht het ooit voor een tientje in de uitverkoop; nooit spijt van gehad.

Hsuan TsangThe Life of Hsuan-Tsang vertelt, grotendeels hagiografisch, het verhaal van de boeddhistische monnik Hsuang-Tsang die in de eerste helft van de zevende eeuw een avontuurlijke reis van India naar China en terug ondernam, op zoek naar geschriften die opheldering konden brengen over de vraag welke leer nu de juiste was. Na zijn terugkeer vertaalde hij teksten uit het Chinees, waaronder een versie van de Hartsutra en een geschrift in versvorm over de ‘theorie van de acht bewustzijnsvormen’ (zie hierboven onder Understanding our Mind van Thich Nhat Hanh).

imageMahayana Buddhism door Paul Williams beschrijft uitvoerig de ontwikkeling van de doctrines die ten grondslag liggen aan het mahayanaboeddhisme. Dit is een van de boeddhistische hoofdstromingen die zich vanaf de eerste eeuw voor Christus als een zelfstandige beweging begon te manifesteren. Mahayana heeft voor zichzelf de term ‘Grote Voertuig’ bedacht om aan te geven dat iedereen welkom was, dit in tegenstelling tot het eerdere boeddhisme dat in de beeldvorming hoofdzakelijk aan kloosterlingen voorbehouden was. Zen is een latere school binnen de mahayanatraditie, zij het ook een reactie op bepaalde tendenties daarbinnen. Mahayana geeft een draai aan de leer van de Boeddha en grossiert soms helaas in jezuïtisch aandoende spitsvondigheden. Een probleem van de mahayanaliteratuur is bijvoorbeeld dat geschriften de Boeddha eeuwen na zijn dood graag sprekend opvoeren met teksten die de autoriteit van de daarin vervatte leerstellingen bevestigen. Sommigen geloven dat deze geschriften door mysterieuze inspiratie ook daadwerkelijk aan de Boeddha kunnen worden toegeschreven, enigszins vergelijkbaar met de wijze waarop de Mormonen menen dat hun heilige boek door goddelijke interventie is ingefluisterd. Ook in het boeddhisme zie je de werking van de menselijke natuur zich herhalen. Het boek van Williams gaat hier allemaal met kritische zin op in. Het is geen gemakkelijke kost, maar het maakt wel een paar dingen duidelijk. Om te beginnen heeft zo ongeveer iedere boeddhistische leerstelling aanleiding gegeven tot scherpe discussie over de houdbaarheid ervan, zeker wanneer men met spitsvondigheid probeerde tot de kwadratuur van de cirkel te komen. Verder kun je uit dit boek afleiden dat de kost die je in boeddhistische kringen van tegenwoordig wordt opgediend als de ‘geldige’ leer een potpourri is van concepten waarbij historisch of logisch gezien de nodige vraagtekens kunnen worden gezet. Dit laat onverlet dat deze concepten tot de verbeelding kunnen spreken en in de psychologische behoeften kunnen voorzien van mensen. Boeddhisme kent ook zijn eigen bezwerende ontsnappingclausules om zulke kritiek te pareren, maar Williams’ boek draagt hoe dan ook bij aan een zindelijke balans tussen geloof en verstand die immers beide een rol spelen in ons leven en op de boeddhaweg.

Sheng Yen - Orthodox Chinese BuddhismOrthodox Chinese Buddhism door Sheng Yen (zie de rubriek Zen – algemeen hiervóór onder The Method of No-Method en Footprints in the Snow) behelst een kleine catechismus van boeddhistische geloofsvragen. Je vindt hier antwoorden op vragen als: Geloven boeddhisten in hemel en hel? Kan een baby boeddhist worden? Is geboortebeperking in het boeddhisme toegestaan? Het is, in zekere zin, de toegepaste tegenhanger van Mahayana Buddhism door Paul Williams. Let op het woordje ‘orthodox’ in de titel. Sheng Yen pretendeert inderdaad de rechtzinnige leer te verkondigen. Het laat zien dat het boeddhisme een lange weg gegaan is sinds de tijd van de Boeddha. Ik zie hier een uitgekristalliseerd geloofssysteem met zijn eigen dogma’s en vraag me af hoe dit zich verhoudt tot de van nature iconoclastische invalshoek van de zenbeoefening waarvan Sheng Yen ook een vertegenwoordiger is. De doctrinaire toon van het boek staat haaks op de meer open, vragende benadering van Thich Nhat Hanh in Het hart van Boeddha’s leer en andere van zijn boeken.

Goldstein, Joseph - One DharmaOne Dharma door Joseph Goldstein beargumenteert dat er een gemeenschappelijke kern is die eigen is aan alle tegenwoordige stromingen in de boeddhistische familie. En er zijn nogal wat loten aan de stam, van Thaise bosmonniken (Theravada) tot de magie van de Tibetaanse lama’s, van Japanse zen tot het westerse boeddhisme, en meer. De these van Goldstein is een verleidelijke, maar het is een beetje alsof je de Grieks-Orthodoxe Kerk op één lijn probeert te brengen met de Vrijgemaakt Gereformeerden, de Zevendedags Adventisten, de Christengemeenschap van Rudolf Steiner, de Mormonen en de Jehova’s Getuigen. Wat domineert: de overeenkomsten of de verschillen? En hoe weet je eigenlijk of er achter de ogenschijnlijke doctrinaire parallellen niet een wereld van ongelijksoortige ervaring schuilgaat gedreven door de onuitroeibare kracht tot psychologische en religieuze projectie die de menselijke natuur eigen is? Men leze The Varieties of Religious Experience door de Amerikaanse filosoof en godsdienstfenomenoloog William James (1842-1910). En de filosoof en psychiater Karl Jaspers (1883-1969) beschrijft de boeddhaweg treffend in zijn boek Socrates, Boeddha, Confucius Jezus: onderweg weet je nooit precies waar je bent, je kunt dit zelf ook niet weten, alleen retrospectief kun je enigszins je ontwikkeling naar meer inzicht en wijsheid beoordelen. In de stroom, ploeterend om niet kopje onder te gaan, uit de stroom, zittend op een (tijdelijke) oever: menige voorstelling komt voorbij en sommige beklijven; zie ook Mahayana Buddhism hierboven. Goldstein, die zelf staat in de ‘veramerikaniseerde’ theravadatraditie van de inzichtsmeditatie, zegt in zijn boek en elders veel behartigenswaardige dingen, maar bij mij blijft de vraag zich opdringen: wie zijn wij om alles onder één noemer te brengen?

Sayadaw, Mahasi - The progress of insightThe Progress of Insight door Mahasi Sayadaw, een Birmese theravadamonnik uit het midden van de twintigste eeuw, is van oorsprong bedoeld als een gidsje voor collega-meditatieleraren. Later is het voor een algemene lezerskring uitgegeven.  Sayadaw is een van de leraren die een vereenvoudigd boeddhisme probeerde aan te bieden voor een westers publiek. gaat in op zowel aandachtsmeditatie als inzichtsmeditatie en schetst waaraan je vorderingen van leerlingen kunt aflezen. In het publiek ontwijken meditatieleraren vroeger en nu de vraag naar meetbare vorderingen meestal, reden waarom Sayadaw zijn boekje voor intern gebruik schreef. Het antwoord vergt een individuele beoordeling en de notie van een rechte weg langs vaste herkenningspunten kan leerlingen in hun ontwikkeling op een dwaalspoor brengen. Maar de vraag blijft invoelbaar, ook omdat de Pali Canon de Boeddha herhaaldelijk aan het woord laat over achtereenvolgens te doorlopen meditatiestadia (jhana’s). In zen wordt meer de nadruk gelegd op het rechtstreekse, plots doorbrekende inzicht. In Orthodox Chinese Buddhism (zie hierboven) legt Shen Yen uit hoe de jhana’s van eerdere boeddhistische tradities zich verhouden tot zen (zie de hoofdstukken ‘Are Meditative Absorption Necessarily Related to the Chan [Meditation] School?’ en ‘What Are the Sudden and Gradual Approaches to Enlightenment’ op blz. 122 e.v.) The Progress of Insight zie ik als complementair aan Secrets of Chinese Meditation en The Three Pillars of Zen (zie de rubriek Zen – algemeen hiervóór).

Ga terug naar Stephen Batchelor | Ga verder naar Taoïsme

Stephen Batchelor

Batchelor, Stephen - Buddhism without beliefsBuddhism without Beliefs door Stephen Batchelor is een klein meesterwerkje. Het was mijn eerste kennismaking met de auteur die ik hier een apart hoofdstuk geef omdat hij mij zozeer heeft beïnvloed. De uitdaging, zegt hij in dit boek, is om in jouw concrete situatie, oog in oog met de eindigheid van je leven, voor jezelf een boeddhaweg te vinden. Boeddhistische tradities zijn hierbij eerder hinderpaal dan houvast. Vanwege deze stellingname heeft Buddhism without Beliefs het nodige stof doen opwaaien. Batchelor beschrijft klassieke leerstukken als karma en reïncarnatie als historisch gedateerd geloofsgoed dat hij als boeddhistisch agnost niet kan overnemen. Dit was en is tegen het zere been van menig traditionalist. Volgens sommigen plaatst Batchelor zich hiermee zelfs buiten de orde van ‘het’ boeddhisme. Maar wat hij in feite zegt is dat er geen boeddhistische orde was toen de Boeddha zich een weg baande door de verwarring van zijn tijd. Hij nodigt je uit om die weg in jouw huidige omstandigheden zelf te gaan. Nieuwe boeddha’s zouden wel eens heel anders kunnen zijn dan het boeddhisme zich voorstelt.

Batchelor, Stephen - Alone with othersAlone with Others is een boek van eerdere datum. Hierin analyseert Batchelor existentialistische stromingen in filosofie en theologie. Dit doet hij omdat hij probeert te begrijpen in welke termen mensen in westerse samenlevingen zichzelf verstaan in een tijd waarin welvaart, materialisme en technologie gevoelens van leegheid, vervreemding en angst voeden. Hij is de enige niet die bijvoorbeeld Jean Paul Sartre aanhaalt; ook Thich Nhat Hanh (zie de aan hem gewijde rubriek hiervóór) refereert soms aan de Franse schrijver en filosoof. Beiden zien existentiële vertwijfeling als een uitdrukking van de tijd en als een aanknopingspunt voor de stap naar de boeddhaweg. Maar waar Thich Nhat Hanh de boeddhistische traditie toegankelijk maakt voor een westers publiek, kiest Batchelor voor de route van het westers boeddhisme dat het wiel op eigen kracht opnieuw uitvindt.

imageConfession of a Buddhist Atheist is een boek waarin Batchelor terugkijkt naar zijn ontwikkelingsweg. Dit boek en Buddhism without Beliefs dateren van de periode nadat hij was uitgetreden als monnik na een lang verblijf binnen een Tibetaanse orde en in een zenklooster in Zuid-Korea. Elders op deze site heb ik Confession of a Buddhist Atheist besproken. Het is een prachtboek dat diep in de bronnen over het leven van de Boeddha duikt en de hagiografie verruilt voor een heel ander beeld van de man en zijn werkzaamheid. Geen boek heeft me de afgelopen dertig jaar voor zulke knagende existentiële vragen geplaatst als dit en deze vragen draag ik als een dynamiserend krachtenveld met me mee op mijn eigen weg.

Ga terug naar Thich Nhat Hanh | Ga verder naar Meer boeddhisme